Cam ba lá - Poncirus trifoliata L

Tên khác

Tên thường gọi: Chỉ, cam ba lá, cam đắng Trung Quốc

Tên khoa học: Poncirus trifoliata L., từ đồng nghĩa Citrus trifoliata

Họ khoa học: họ Cửu lý hương (Rutaceae)

Cây Cam ba lá - Poncirus trifoliata L

Mô tả, hình ảnh cây Cam ba lá - Poncirus trifoliata L, phân bố, thu hái, chế biến, thành phần hóa học, tác dụng dược lý

Mô tả

 

Cam ba lá là loại cây có sức sống rất tốt. Cây phát triển và sinh trưởng mạnh ở nhiều điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng khác nhau. Với bộ rễ khỏe phân nhánh mạnh và ăn sâu. Đặc biệt hơn nữa là cây có khả năng chống chịu rất tốt với điều kiện khô hạn và nhiệt độ thấp. Những nơi giá rét cây vẫn sinh trưởng bình thường. Tỷ lệ hạt cây cam ba lá nảy mầm cao và cho ra cây con giống khỏe mạnh. Chính vì thế với những loại cây có múi ngoại nhập khó tính muốn trồng ở nước ta thì chỉ có cây cam ba lá mới là gốc ghép hoàn hảo nhất giúp đảm bảo chất lượng của cây ghép muốn nhân giống.

Đây là loại cây có nguồn gốc từ họ cam đắng của Trung Quốc. Với những người trồng cam chanh nói chung thì đây là loại cây lý tưởng nhất dùng làm gốc ghép cho các loại cam và chanh đặc sản như cam vinh, cam cao phong,cam bù hương sơn, cam cara ruột đỏ.

Chi Poncirus được nhận diện bởi các gai lớn 3-5 phân ở trên cành non và các lá rụng sớm với 3 (đôi khi là 5) lá chét; thông thường lá chét ở giữa dài 3-5 phân và các lá chét hai bên dài 2-3 phân. Hoa có màu trắng, nhị hồng, đường kính 3-5 phân, so với hoa của các loài thuộc chi Cam chanh thì lớn hơn nhưng hình dạng rất giống nhau. Mùi hương của hoa cam ba lá thì không đậm bằng hoa của các loài thuộc chi Cam chanh. Đồng thời đối với chi Cam chanh thì lá của chúng sẽ tỏa ra một mùi nồng khi bị vò nát.

Quả của Cam ba lá có màu xanh lục, khi chín ngả màu vàng, vỏ quả nhăn nheo đường kính 3-4 phân, nhìn giống như một quả cam nhỏ nhưng bề mặt có phủ lông tơ. Quả của loại cam không thích hợp để ăn tươi vì có vị chua loét và rất đắng nhưng có thể dùng để làm mứt cam, hoặc phơi khô, nghiền thành bột để làm gia vị.

Giống "Flying Dragon" hơi khác so với loài điển hình, cành xoắn, hoa ít mùi thơm và quả nhỏ hơn.

Vị thuốc chỉ thực trong đông y là quả chưa chín, phơi hay sấy khô từ cây cam ba lá

Thành phần chủ yếu:

Tinh dầu, Neohespendin, Naringin, Rhoifolin, Lonicerin, Vitamin c. Năm 1978, hệ Dược Viện Y học Bắc kinh Trung quốc tìm thấy: 0,09% Ancaloit; 20,49% Glucozit; 5,86% Saponin.

Tác dụng dược lý:

Chỉ thực và Chỉ xác đều có tác dụng cường tim, tăng huyết áp do thành phần chủ yếu Neohesperidin, nhưng không làm tăng nhịp tim. Thuốc có tác dụng co mạch, tăng lực cản của tuần hoàn ngoại vi, tăng co bóp của cơ tim, tăng lượng cGMP của cơ tim và huyết tương chuột nhắt. Chỉ thực còn có tác dụng tăng lưu lượng máu của động mạch vành, não và thận, nhưng máu của động mạch đùi lại giảm.

Chỉ thực và Chỉ xác sắc nước đều có tác dụng ức chế cơ trơn ruột cô lập của chuột nhắt, chuột lang và thỏ, nhưng cho chó có gây dò bao tử và ruột thì thuốc lại có tác dụng hưng phấn làm cho nhịp co bóp của ruột và bao tử tăng, đó cũng là căn cứ dược lý của thuốc dùng để trị các chứng sa bao tử, giãn bao tử, lòi dom, sa ruột...

Kết quả thực nghiệm cho thấy Chỉ thực và Chỉ xác vừa có tác dụng làm giảm trương lực cơ trơn của ruột và chống co thắt vừa có thể hưng phấn tăng nhu động ruột, do trạng thái chức năng cơ thể, nồng độ thuốc và súc vật thực nghiệm khác nhau mà có tác dụng cả hai mặt ngược nhau, như vậy dùng thuốc để điều chỉnh sự rối loạn chức năng đường tiêu hóa ở trạng thái bệnh lý là tốt.

Chỉ thực và Chỉ xác sắc nước có tác dụng hưng phấn rõ rệt đối với tử cung thỏ có thai hay chưa có thai, cô lập hay tại thể, nhưng đối với tử cung chuột nhắt cô lập lại có tác dụng ức chế. Tác dụng hưng phấn tử cung của thuốc là phù hợp với kết quả điều trị sa tử cung có kết quả trên lâm sàng.
Chỉ thực có tác dụng lợi tiểu, chống dị ứng, Glucozit của Chỉ thực có tác dụng như Vitamin P làm giảm tính thẩm thấu của mao mạch.

Vị thuốc chỉ thực

Tính vị, quy kinh, công dụng, liều dùng

Tính vị

Đắng cay hơi hàn.

Quy kinh

Qui kinh Tỳ, Vị, Đại tràng.

Liều dùng và chú ý:

Uống, cho vào thang: 3 - 10g, liều cao có thể 15g.
Thận trọng lúc dùng đối với người bệnh tỳ vị hư yếu, phụ nữ có thai.

Tác dụng chữa bệnh của vị thuốc chỉ thực

Chữa trị táo bón:

Chỉ thực đạo trệ hoàn ( Nội ngoại thương biện luận): Chỉ thực, Bạch truật, Phục linh, Thần khúc, Trạch tả, Đại hoàng đều 10g, Hoàng liên 4g, Sinh khương 8g, Hoàng cầm 8g, tán bột làm hoàn hoặc sắc uống. Trị: trường vị tích nhiệt, bụng đầy táo bón.

Tiểu thừa khí thang ( Thương hàn luận) Chỉ thực, Hậu phác, Đại hoàng lượng bằng nhau sắc uống hoặc tán bột làm hoàn. Trị: táo bón do nhiệt kết.

Chỉ kết hoàn ( kinh nghiệm): Chỉ thực, Bồ kết đều 20g tán mịn viên bằng hạt ngô, mỗi ngày uống 10 viên, tối trước lúc ngủ.

Chữa rối loạn tiêu hóa, thực tích đầy bụng: dùng các bài:

Chỉ truật hoàn ( Kim quỉ yếu lược): Chỉ thực ( mạch sao) 40g, Bạch truật 80g tán bột làm hoàn, mỗi lần uống 4 - 8g tùy tuổi với nước cơm.

Khúc mạch chỉ truật hoàn ( y học chính truyện): tức Chỉ truật hoàn gia Mạch nha, Thần khúc lượng bằng Chỉ thực tăng tác dụng tiêu thực.

Trị suy tim:

Tổ nghiên cứu bệnh tim mạch nội khoa Bệnh viện trực thuộc số 1 Trường Đại học Y Hà nam dùng dịch chích ( tương đương 40g thuốc, nặng trên 60kg dùng 60g) cho vào 250ml glucoza 10% nhỏ giọt tĩnh mạch 1 lần. Trị 20 ca có tác dụng cường tim lợi tiểu. Có 4 ca dùng dịch chích Chỉ thực 80g cho vào 10% dung dịch glucoza 500ml, truyền tĩnh mạch ngày 1 lần, một liệu trình là 10 ngày có kết quả tốt. (Tạp chí Trung thảo dược 1980, 4:171)

Trị sa tử cung:

Diệp khắc Nghĩa dùng Thăng đề thang: Chỉ thực, Sung úy tử đều 15g sắc đặc uống 100ml trong một ngày, liệu trình một tháng. Kết quả trị sa tử cung độ 1 được 924 ca, tỷ lệ khỏi 83,87% ( Tạp chí kết hợp Trung tây y 1984, 4:238).

Thaythuoccuaban.com Tổng hợp

*************************