Phấn phòng
kỷ, Củ dòm, Củ gà ấp - Stephania tetrandra S Moore,
thuộc họ Tiết dê - Menispermaceae.
Mô tả:
Dây leo
sống nhiều năm có rễ củ nằm ngang mặt đất, thuôn dài hơn củ
bình vôi, hình giống tư thế con gà mái đang ấp trứng, khi
cắt ngang có màu vàng rõ hơn, ít xơ hơn, đường kính tới 6cm.
Thân mềm, có thể dài tới 2,5-4m; vỏ thân màu xanh nhạt, phía
gốc hơi đỏ. Lá mọc so le, hình khiên, dài 4-6cm, rộng
4,5-6cm. Gốc hình tim, đầu lá nhọn, mép nguyên, hai mặt lá
đều có lông mềm, toàn màu lục, mặt dưới màu tro; gân gốc 5.
Hoa nhỏ mọc thành tán đơn, khác gốc, hoa đực có 4 lá đài, 4
cánh hoa, 4 nhị; hoa cái có bao hoa nhỏ như hoa đực và một
lá noãn. Quả hạch, hình cầu, hơi dẹt, khi chín màu đỏ.
Hoa tháng
5-6, quả tháng 7-9.
Bộ phận
dùng:
Rễ củ - Radix Stephaniae Tetrandrae, thường có tên là
Phấn phòng kỷ.
Nơi
sống và thu hái:
Loài của Trung Quốc, Nhật Bản, Việt Nam. Chỉ gặp trong rừng
cây bụi, trên núi đá vôi ở Lào Cai, Yên Bái, Hà Giang, Hà
Tây, Hà Bắc, Quảng Ninh. Người ta thu hái rễ quanh năm, rửa
sạch dùng tươi hay thái phiến và phơi khô.
Thành
phần hoá học:
Có các alcaloid tetrandrine, fenchinoline, cyclanoline,
dimetyl tetradrine và berbamine.
Tính vị,
tác dụng:
Vị đắng, tính hàn; có tác dụng thanh nhiệt giải độc, lợi
tiểu tiêu thũng, khư phong trừ thấp, tán ứ chỉ thống.
Công
dụng, chỉ định và phối hợp: Ở Trung
Quốc, cây được dùng chữa: 1. thủy thũng, giảm niệu; 2. Phong
thấp tê đau; 3. Ðau dạ dày, loét hành tá tràng; 4. Viêm dạ
dày ruột cấp tính, lỵ; 5. Viêm tuyến nước bọt, sưng amygdal.
6. Ðau thần kinh; 7. Bệnh đường niệu sinh dục, bạch đới; 8.
Huyết áp cao. Dùng ngoài trị rắn cắn, mụn nhọt, cụm nhọt.
Liều dùng 5-15g. Dạng thuốc sắc.
Dân gian
thường dùng rễ sắc nước uống chữa đau lưng, mỏi nhức chân,
đau hông, đau bụng (uống vào ngủ rất say). Dùng đắp chỗ
sưng, bắp chuối, nhọt cứng, apxe do tiêm (lẫn tí muối,
gừng), dùng cho gia súc như trâu bò uống mỗi khi chúng kém
ăn, chê cỏ. Có nơi còn dùng củ băm nhỏ nấu nước uống chữa
kiết lỵ ra máu, đau bụng kinh niên và đau dạ dày.
2. Ðau
thần kinh: Phấn phòng kỷ 23g, Diphenhydraninum 25mg, chia 2
hay 3 lần uống trong ngày.
Ghi
chú:
Có tác giả nghi ngờ sự có mặt của cây Stephania tetrandra S.
Moore vì trong Củ gà ấp lấy ở Yên Bái có alcaloid là
tetrahydropalmatin không có trong củ Phấn phòng kỷ.