+ Chủ hư suyễn, thận suy, tai điếc, trị hàn
nhiệt (Dược Tính Bản Thảo).
+ Hoàng ky trợ khí, tráng gân cốt, trưởng nhục,
mạnh cơ bắp, bổ huyết, phá trưng tích, trị loa lịch, anh lựu, trường phong,
huyết băng, đái hạ. .. các bệnh trước và sau khi sinh đẻû, tiêu khát, ho có đờm
(Nhật Hoa Tử Bản Thảo).
+ Trị hư lao, mồ hôi tự ra, bổ phế khí, làm
mạnh da lông, tả phế nhiệt, mạch huyền, mồ hôi tự ra, trị tỳ vị hư nhược, các
chứng ung mụn họt, lở ngứa (Y Học Khởi Nguyên).
+ Dùng sống:Trị mồ hôi tự ra, mồ hôi trộm,
huyết tý, nhũ ung, ung thư (mụn nhọt) không vỡ mủ hoặc vỡ mủ mà không gom miệng.
Dùng nướng: Trị nội thương lao quyện, tỳ hư,
tiêu chảy, thoát giang, khí hư, huyết thoát, băng đới, các chứng khí suy, huyết
hư (Trung Dược Đại Từ Điển).
+ Trị đái đường, đái đục, đái buốt...Dương hư,
tự ra mồ hôi, mệt mỏi ăn ít, khí hư phù thũng, Khí hư, mất huyết, băng huyết,
Ung nhọt, lở loét không liền miệng . Trung khí hạ hãm gây ra các chứng bao tử sa,
trực trường sa, tử cung sa (Trung Quốc Dược Học Đại Từ Điển).
+ Trị khí hư, không có sức, ăn ít, trung khí hạ
hãm, tiêu chảy lâu ngày, thoát giang, tiêu ra máu, băng lậu, phần biểu hư mồ hôi
tự ra, khí hư, thủy thủng, ung nhọt không vỡ mủ, vết thương không liền miệng,
huyết hư, gầy ốm, nội nhiệt, tiêu khát, Thận viêm mạn, tiểu đục, tiểu đường.
Nướng mật có tác dụng ích khí bổ trung, trị khí hư, không có sức, ăn ít, tiểu
đường (Trung Hoa Nhân Dân Cộng Hòa Quốc Dược Điển).
Liều dùng: 12-20g, có khi tới 80g .
Kiêng
kỵ:
- Ghét vị Miết giáp (Bản Thảo Kinh Tập Chú).
- Ghét vị Bạch tiễn bì (Nhật Hoa Tử Bản Thảo).
- Mụn đậu sắc đen, khí thịnh, không dùng. Phần
biểu có tà khí, không dùng, Chứng âm hư chỉ dùng ít thôi, sợ vị Phòng phong (Y
Học Nhập Môn).
- Không có khí hư mà biểu lý có thực tả thì cấm
dùng. Thực chứng, hư chứng có âm hư hỏa vượng cấm dùng (Trung Quốc Dược Học Đại
Từ Điển).
- Ngực, hoành cách mô có bỉ khí, tích tụ:
không dùng, Dương thịnh âm suy: không dùng, thượng tiêu có nhiệt, hạ tiêu hư hàn:
không dùng, người giận dữ nhiều, Can khí không hòa: không dùng, mụn đậu, ghẻ lở
mà phần huyết nhiệt: không dùng (Bản Thảo Kinh Sơ).
- Phục linh làm sứ cho nó (Dược Tài).
- Thực chứng mà âm hư dương thịnh, không dùng (Trung
Dược Đại Từ Điển).
Đơn
thuốc kinh nghiệm
+ Trị phong thấp, mạch Phù, cơ thể nặng, sợ gió,
ra mồ hôi: Bạch truật 30g, Cam thảo 20g, Hoàng kỳ 40g, Phòng kỷ 40g. Tán bột.
Mỗi lần dùng 20g, thêm Gừng 4 lát, Táo 1 trái, sắc uống.(Phòng Kỷ Hoàng Kỳ Thang
- Kim Quỹ Yếu Lược).
+ Trị huyết tý, âm dương đều yếu, mạch bộ thốn
và quan đều Vi, bộ xích Tiểu,Kết, bên ngoài cơ thể mất cảm giác, giống như chứng
phong tý: Hoàng kỳ, Quế chi, Thược dược đều 120g, Sinh khương 240g, Táo 12 trái.
Sắc, chia ra uống (Hoàng Kỳ Quế Chi Ngũ Vật Thang - Kim Quỹ Yếu Lược).
+ Trị vàng da do nghiện rượu, vùng dưới tim đau,
chân sưng, tiểu vàng, hoặc uống rượu sinh ra những nốt vàng đen đỏ ở da, do say
rượu quá mà gặp gió và nước mà gây ra: Hoàng kỳ 80g, Mộc lan 40g, tán bột,
uống mỗi lần 8g với rượu, ngày 3 lần (Trửu Hậu phương).
+ Trị tiêu khát: Can địa hoàng 200g Chích thảo
120g, Hoàng kỳ 120g, Mạch môn (bỏ lõi) 120g, Phục thần 120g, Quát lâu 120g, sắc
uống ( Hoàng Kỳ Thang - Thiên Kim phương).
+ Trị móng tay lở sưng tấy ở hai bên ngón tay
ngón chân, lòi thịt đỏ,: Hoàng kỳ 80g, Lan nhự 120g, ngâm với giấm 1 đêm, thêm
mỡ Heo 5 chén nhỏ, sắc với lửa nhỏ còn 3 chén, bỏ bã, bịt ở trên chỗ lở loét,
ngày 3 lần thay, thịt đó sẽ tiêu (Ngoại Đài Bí Yếu).
+ Trị Phế ung, thổ ra huyết: Hoàng kỳ 80g,
tán bột, mỗi lần dùng 8g sắc với nước uống lúc còn nóng. Ngày uống 3-4 lần (Thánh
Huệ Phương).
+ Trị các chứng hư, bất túc, chân tay mỏi mệt,
ngực phiền, hồi hộp, tiêu khát, miệng môi khô, sắc mặt vàng úa, không muốn ăn
uống hoặc lúc đầu khát mà sau phát ghẻ nhọt, hoặc bị mụn nhọt rồi sinh ra khát:
Chích thảo 40g, Hoàng kỳ (nướng mật) 240g, Gĩa nát, mỗi lần dùng 8g, thêm Táo 1
trái, sắc uống (Hoàng Kỳ Lục Nhất Thang - Cục Phương).
+ Trị người gìa tức mệt, bứt rứt: Miên Hoàng
kỳ, Trần bì (bỏ xơ trắng), mỗi thứ 20g, tán bột, mỗi lần uống 12g, Vừng (Mè) 1
chén nhỏ, nghiền nát, lọc như tương, sắc cho tới khi thấy có nổi như sữa mới bỏ
vào một thìa mật ong rồi sắc tiếp. Uống lúc đói, thuốc này dược tính bình hòa
không lạnh không nóng, uống vào không bị bí tắc, hiệu quả như thần (Hòa Tễ Cục
Phương).
+ Trị nôn ra máu không dứt: Hoàng kỳ 10g, Tử
bối phù bình 20g, tán bột, mỗi lần uống 4g với nước Gừng và Mật (Thánh Tế Tổng
Lục).
+Trị mồ hôi tự ra: Bạch truật 80g,
Hoàng kỳ 40g, Phòng phong 40g. Tán bột.Mỗi lần dùng 12g, thêm Gừng 3 lát sắc
uống (Ngọc Bình Phong Tán – Đan Khê Tâm Pháp).
+ Trị ung thư (mụn nhọt) lâu ngày có mủ mà
không vỡ ra: Đương quy 8g, Hoàng kỳ 16g, Tạo giác thích 6g, Xuyên khung 12g,
Xuyên sơn giáp (sao) 4g, Sắc uống. (Thấu Nùng Tán - Ngoại Khoa Chính Tông).
+ Trị ung thư (mụn nhọt) phá mủ mà vết thương
không gom miệng: Cam thảo 8g, Hoàng kỳ 12g, Mẫu lệ 12g, Ngũ vị tử 4g, Nhân sâm
12g, Phục linh 12g, Sinh khương 12g. Sắc uống ấm(Hoàng Kỳ Nhân Sâm Mẫu Lệ Thang
- Tứ Thánh Tâm Nguyên).
+ Trị tiểu không thông: Miên hoàng-kỳ 8g, nước
2 chén, sắc còn 1 chén, uống nóng. Trẻ con dùng phân nửa (Tổng Vi Luận)
+ Trị bạch trọc do khí hư: Hoàng kỳ (sao với
muối) 20g, Phục linh 40g, tán bột, mỗi lần uống 8g với nước, lúc đói (Hoàng
Kỳ Tán - Kinh Nghiệm Lương Phương).
+ Trị khát, bổ hư, nam nữ suy nhược, hồi hộp,
đái đường, sắc mặt vàng úa, không ăn uống được, hoặc trước khát sau lở nhọt,
hoặc trước lở nhọt sau khát (tiêu khát), nên uống thường thuốc này để bổ khí
huyết và an hòa ngũ tạng lục phủ, phòng chống được các loại bệnh ung thư: Miên
hoàng kỳ (cắt bỏ đầu đuôi) 240g, trong đó lấy một nửa sấy khô, tán bột, Phấn
cam thảo 40g, trong đó 20g dùng sống, 20g sao vàng tán bột. Mỗi lần uống 8g
với nước sôi, ngày 3 lần, hoặc có thể sắc uống (Hoàng Kỳ Lục Nhất Thang- Ngoại
Khoa Tinh Yếu Phương).
+ Trị trường phong, tả huyết: Hoàng kỳ, Hoàng
liên, lượng bằng nhau. Tán bột, trộn với bột miến làm hoàn, uống (Tế Sinh Phương).
+ Trị cơ bị nhiệt, táo nhiệt, mắt đỏ, mặt hồng,
mạch Hồng Đại mà Hư: Hoàng kỳ 40g, Đương quy (tẩy rượu) 8g, sắc uống lúc đói. (Đương
Quy Bổ Huyết Thang - Nội Ngoại Thương Biện Hoặc Luận).
+ Trị tiểu ra máu, có khi buốt rát đau không
chịu nổi: Hoàng kỳ, Nhân sâm, liều lượng bằng nhau, tán
bột, lấy 1 củ Đại la bặc (củ cải lớn), sắc ra 45 miếng (bằng ngón tay lớn), tẩm với
80g mật, sao cho tới khi nào hết mật. Chấm bột thuốc ăn khi nào cũng được hoặc
uống với nước muối (Vĩnh Loại Kiềm Phương).
+ Trị ho ra máu mủ, vì trong hư có nhiệt, không
thể dùng thuốc mát được: Cam thảo 40g, Hoàng kỳ tốt 160g, tán bột, mỗi lần uống
8g với nước nóng (Tịch Duyên Thưởng Phương).
+ Trị cơ quan sinh dục ngứa: Hoàng kỳ, Nhân sâm,
mỗi thứ 40g, tán bột, Long não tốt 4g, dùng nước cốt ngó sen làm viên bằng hạt
đậu xanh, mỗi lần uống 20 viên với nước nóng (Bản Sự Phương).
+ Trị chóng mặt, hoa mắt, cơ thể suy yếu, ít
ăn và rong kinh băng huyết, sa trực trường, sa tử cung do khí hư: Bạch truật,
Cam thảo, Đảng sâm Đương qui, Hoàng kỳ mỗi thứ 12g, Sài hồ 6g, Thăng ma 4g,
Trần bì 6g, Sắc uống (Bổ Trung Ích Khí Thang - Tỳ Vị Luận).
+ Trị phát sốt do huyết hư và chứng muốn thoát
do huyết hư sau khi mất máu nhiều: Hoàng kỳ 40g, Đương quy 8g. Sắc, thêm một
ít Đồng tiện uống (Đương Quy Bổ Huyết Thang - Nội Ngoại Thương Biện Hoặc Luận).
+ Trị mụn nhọt do khí huyết bất túc, sưng tấy
lở loét hãm vào không lành được hoặc lâu ngày không lành:
. Bạch truật 8g, Cam thảo 4g, Đương quy 12g,
Hoàng kỳ 16g, Kim ngân hoa 16g, Tạo giác thích, Thiên hoa phấn, Trạch tảû mỗi
thứ 12g, Xuyên khung 8g, sắc uống (Hoàng Kỳ Nội Thác Tán - Y Tông Kim Giám).
. Cam thảo 6g, Đương quy 16g, Hoàng kỳ, Kim
ngân hoa mỗi thứ 20g, Sắc uống (Tứ Diệu Thang – Sổ Tay Lâm Sàng Trung Dược).
+ Trị khớp đau do cơ thể suy nhược, phong thấp:
Bạch thược 120g, Hoàng kỳ 120g, Quế chi 120g, Sinh khương 240g, Đại táo 12
trái (Hoàng Kỳ Quế Chi Ngũ Vật Thang - Kim Quỹ Yếu Lược).
+ Trị các chứng suy nhược mạn tính do tỳ khí hư
nhược, mệt mỏi kém ăùn hoặc các chứng tiêu chảy kéo dài, rong kinh, sa tử cung,
sa trực trường: dùng bài Bổ Trung Ích Khí Thang: Hoàng kỳ, Đảng sâm, Bạch truật,
Đương qui mỗi thứ 12g, Thăng ma 4g, Sài hồ, Trần bì mỗi thứ 6g, Cam thảo 4g, sắc
nước uống, thuốc có tác dụng bổ khí, thăng dương (Lâm Sàng Thường Dụng Trung
Dược Thủ Sách).
+ Trị Bao tử sa: Dùng Hoàng kỳ (sống), Thăng
ma, Sài hồ, Ngũ vị tử chế thành dịch tiêm ‘Thăng Tạng Linh’, mỗi lần tiêm bắp
4ml, ngày 2 lần hoặc tiêm huyệât Trung quản, Túc tam lý mỗi huyệt 0,5ml cách
nhật, l tháng là l liệu trình, có kết hợp thuốc trị các bệnh khác, sau khi ăn,
bệnh nhân nằm nghỉ. Trị 33 ca bao tử sa, kết quả khỏi 9 ca, tốt 9 ca, có kết quả
10 ca, tỷ lệ kết quả 84,9% (Tổ Tiêu Hóa Nội Khoa Thuộc Sở Nghiên Cứu Trung Y
Tỉnh Thái Nguyên –‘Tiểu Kết 42 Ca Bao Tử Sa Điều Trị Bằng ‘Thăng Tạng Linh’, Sơn
Tây Y Dược Tạp Chí 1978, 2: 31).
+ Trị trực trường sa, lòi dom: Dùng Hoàng kỳ
30-50g phối hợp với Đan sâm 15g, Sơn tra nhục 10g, Phòng phong, Thăng ma mỗi thứ
3g, sắc nước uống mỗi ngày l thang, dưới 3 tuổi giảm liều. Nếu có lòi ra ngoài,
thêm Thuyền thoái, Kinh giới (than), Băng phiến tán bột trộn với Hương dầu bôi
trị sa trực trường, kết quả tốt (Vương Chí Thanh, ‘ Trị Sa Trực Trường Bằng
Thuốc’, Sơn Đông Trung Y Tạp Chí 1983, 2: 43).
+ Làm thuốc phòng cảm mạo: Tổ nghiên cứu trị
cảm mạo, viêm phế quản đã
cho uống mỗi ngày 5 viên Hoàng kỳ (mỗi viên có
lg thuốc sống), ngày 3 lần hoặc cách nhật sắc 15g Hoàng kỳ uống, 10 ngày một
liệu trình, nghỉ thuốc 5 ngày, uống liệu trình 2. Đã dùng cho 540 nguời dễ cảm
mạo, số lần người cảm giảm bình quân 2,7 lần và rút ngắn được thời gian mắc bệnh
(Trung Y Tạp Chí 1980, l: 7 l),
+ Phòng cảm mạo: Dương Vĩnh Phương và cộng sự
dùng Hoàng kỳ 15g, Đại táo 10g, chế thành thuốc bột chia làm 2 bao hòa nước uống,
người lớn mỗi lần l bao, ngày 2 lần. Đã theo dõi 160 ca chứng minh thuộc có tác
dụng phòng chống cảm mạo nhẹ phát sinh, hạ thấp tỷ lệ bệnh viêm Phế quản, hen
phế quản, viêm mũi dị ứng (Hồ Nam Trung Y Học Viện Học Báo 1987, 4: 13).
+ Phòng bệnh viêm đường hô hấp trên trẻ em:
Chiết xuất nước Hoàng kỳ cho vào ống 2ml (tương đương thuốc sống 2g), ngày uống
l lần. Thẩm Vỹ Bình đã theo dõi 100 ca, kết quả 94% (Giang Tô Trung Y Tạp Chí
1988, 9: 32).
+ Trị viêm mũi dị ứng: Bồ Chí Thành dùng dịch
tiêm Hoàng kỳ chích vào mũi mỗi bên 2ml, 3 ngày 1 lần, 10 lần là một liệu trình,
theo dõi 47 ca có kết quả 93,26% (Nam Kinh Y Học Viện Học Báo 1988, 3: 246).
+ Phòng trị ho suyễn: Tổ Hô hấp bệnh viện Nhi
khoa thuộc Y học viện số 1 Thượng Hải dùng ống thuốc Hoàng kỳ 2ml (mỗi 1 ml có
1g thuốc sống), chia Thủy châm 2 huyệt Túc tamlý, mỗi tuần 2 lần, 3 tháng là một
liệu trình, dùng liền 3-4 liệu trình, mỗi liệu trình cách nhau 2 tuần, theo dõi
41 ca, kết quả 85,4%, kết quả tốt 56, l%, bệnh nhân ăn ngon, ngủ tốt, tinh thần
tốt, ít bị cảm, một số bệnh nhân tăng trọng, vết chàm ngoài da tiến bộ rõ, hết
hoặc giảm mồ hôi trộm (Trung Hoa Nhi Khoa Tạp Chí 1978, 2: 87).
+ Trị phế quản viêm mạn: Nhóm nghiên cứu phế
quản viêm mạn tính của Quân y viện số 5 thuộc Quân đội Giải phóng Nhân dân Trung
Quốc dùng bài thuốc: Hoàng kỳ 24g, Tuyền phúc hoa 10g, Bách bộ 10g, Địa long 6g,
chế thành 54 viên thuốc, nặng 0,31g, mỗi lần uống 6 viên, ngày 3 lần, 10 ngày là
một liệu trình, uống 3 liệu trình. Đã trị phế quản viêm mạn tính 254 ca, đạt kết
quả 98 ca, khỏi lâm sàng (ổn định) 35,4 ca, tốt nhất đối với các thể bệnh hư hàn,
tỳ hư, đàm thấp và thận hư (Tân Trung Y Tạp Chí 1982, 2: 12).
+ Trị dạ dày loét, hành tá tràng loét: Tổ
Tiêu hóa nội khoa bệnh viện số 2 Tân Y Học Viện Giang Tô dùng tiêm bắp dịch
Hoàng kỳ mỗi lần 2ml (1ml tương đương 1g thuốc sống), ngày 2 lần, đã trị 18 ca
dạ dày loét, 5 l ca hành tá tràng loét, 4 ca loét hỗn hợp. Kết quả: sau 1 tuần
dùng thuốc, các triệu chứng chủ yếu đều giảm với mức độ khác nhau, kiểm tra X-quang
sau 1 tháng 36 ca: có 13 ca hết ổ loét, có tiến bộ 15 ca, không kết quả 10 ca (Giang
Tô Y Dược Tạp Chí 1977, l: 20).
+ Trị dạ dày loét, hành tá tràng loét: Huệ
Quang Hỷ dùng bài Hoàng Kỳ Kiến Trung Thang Gia Giảm trị 43 ca dạ dày hành tá
tràng viêm loét:: Hoàng kỳ 12g, Bạch thược 12g, Cam thảo 5g, Quế chi 10g, Sinh
khưong 3g, Đại táo 5 quả, Đường phèn 30g, sắc nước, chia 2 lần uống, tùy chứng
gia giảm, tất cả bệnh nhân đều được chụp X-quang trước và sau uống thuốc. Kết
quả sau thời gian dùng thuốc từ 25 đến 53 ngày, 22 ca khỏi, 17 ca tiến bộ, 4 ca
không kết quả, tỷ lệ có kết quả 90,7% (Hồ Nam Y Dược Tạp Chí 1977, 2: 35).
+ Trị bệnh gan mạn tính: Ngô Khai Chi dùng dịch
tiêm Hoàng kỳ 4ml (1ml có 1g thuốc sống) tiêm bắp ngày 1 lần, có cho thêm một số
Vitamin bảo vệ gan, trị viêm gan mạn 29 ca, liệu trình từ 1 đến 3 tháng, có kết
quả cải thiện triệu chứng lâm sàng và gan nhỏ lại (Triết Giang Trung Y Tạp Chí
1983, 3: !03).
+ Trị bệnh gan mạn tính: Hậu Thế Vinh và cộng
sự dùng dịch tiêm Sâm Kỳ mỗi 1ần tiêm bắp 4ml (mỗi ml có 2g thuốc sống) Hoàng kỳ,
1g Đan sâm, ngày l lần, mỗi tuần tiêm 6 lần, một liệu trình 3 tháng. Đã trị 112
ca trong đó có 58 ca chỉ dùng thuốc này và phối hợp Vitamin, kết quả trước mắt
83% thuốc có tác dụng tốt hơn đối với viêm gan kéo dàl, tỉ lệ kết quả 89,5% có
triệu chứng cải thiện và chức năng gan hồi phục tốt (Trung Thảo Dược 1980, 12:
551).
+ Trị bệnh gan mạn tính: Mạnh Tiên đã dùng 100%
dịch tiêm Hoàng kỳ tiêm vào huyệt Túc tam lý (2 bên), Thận du (2 bên), mỗi 3
ngày thay nhau tiêm 1 lần, mỗi 1ần 1ml, 2 tháng là một iệu trình. Một số bệnh
nhân được tiêm thêm 1ml dịch Đảng sâm và cho thuốc bảo vệ gan. Đã trị 114 ca
HbsAg dương tính, số bệnh nhân chuyển âm tính và tiến bộ 13 1 ca, tỷ lệ 75,3% (Cát
Lâm Trung Y Duợc Tạp Chí 1985, 5: 24).
+ Trị nhũn não: Trương Học Văn và cộng sự dùng
‘Thông Mạch Sơ Lạc Dịch’ (Hoàng kỳ, Đơn sâm, Xuyên khung, Xích thưực) 250ml
truyền tĩnh mạch mỗi ngày, 10 ngày là một liệu trình, nghỉ 4 ngày, tiếp tục liệu
trình hai, đồng thời mỗi ngày sắc uống bài Thông Mạch (Hoàng kỳ, Hồng hoa, Xuyên
khung, Đơn sâm, Sơn tra, Ngưu tất, Địa long, Quế chi). Trị 110 ca nhũn não, khỏi
52 ca, kết quả tốt 36 ca, tiến bộ 20 ca, tỉ lệ kết qủa 98,2%((Tân Trung Y Tạp
Chí 1982, 3: 37).
+ Trị bệnh tim mạch: Tổ nghiên cứu bệnh mạch
vành bệnh viện Phụ Ngoại thuộc Viện Khoa Học Y Học Trung Quốc dùng bài thuốc:
Hoàng kỳ 30g, Xích thược, Đan sâm mỗi thứ 15g, Đương qui 12g, Xuyên khung IOg,
mỗi ngày 1 thang, sắc uống, một liệu trình 4-6 tuần, kết hợp thuốc Tây điều trị
triệu chứng, trị 98 ca nhồi máu cơ tim cấp thể khí hư, huyết ứ, kết quả 90 ca
hồi phục, 8 ca tử vong. So với Tổ chỉ dùng Tây y 15 1 ca, hồi phục 101 ca, tử
vong 44 ca (Trung Hoà Nội khoa Tạp Chí 1976, 4: 216).
+ Trị chứng bạch cầu giảm: Phùng Vân Trung dùng
bài: Hoàng kỳ (sống) 30g, Điều sâm 15g, Tiểu hồng táo 20 quả, sắc uống, trị
chứng bạch cầu giảm do Dibazol 14 ca có kết quả tốt (Vân Nam Trung Y Tạp Chí
1980, 2: 28).
+ Trị bệnh thận: Tổ nghiên cứu viêm thận thuộc
Sở Nghiên cứu Y Dược dân tộc tỉnh Hắc Long Giang dùng độc vị Hoàng kỳ chế thành
cao lỏng, mỗi ngày uống tương đương lượng 100g thuốc sống, chia 2 lần. Thời gian
điều trị từ 15 ngày đến 3 tháng, không dùng các loại thuốc Tây. Đã trị viêm thận
mạn 20 ca, kết quả tốt 7 ca, tiến bộ 9 ca, không kết quả 4 ca. Phần lớn bệnh
nhân triệu chứng lâm sàng được cải thiện, đạm niệu hết hoặc giảm (Hắc Long Giang
Trung Y Dược Tạp Chí 1982, l: 39).
+ Trị cầu thận viêm mạn: Đổng Đức Trường dùng
dịch tiêm Hoàng kỳ 2ml (hàm lượng tương đương 8g Hòang kỳ sống), một liệu trình
30 ngày không dùng các loại thuốc khác. Trị 56 ca Cầu thận viêm mạn, sau một
liệu trình nhận xét thấy thuốc có tác dụng điều tiết tế bào miễn dịch và dịch
thể miễn dich, giảm đạm niệu (tỷ lệ kết quả 61,7%, chức năng thận được cải thiện
(Trung Tây Y Kết Hợp Tạp Chí 1987, 7: 403).
+ Trị sốt xuất huyết: Phan Cốc Vân dùng dịch
tiêm Hoàng kỳ (lml có Hoàng kỳ sống lg) cho vào dịch truyền 20ml nếu không cần
truyền dịch thì tiêm bắp mỗi lần 5ml, ngày 2 lần, 7 ngày một liệu trình. Đã trị
23 ca, sau 3 ngày tiến triển tốt 17 ca, 2 ca nặng lên (Tân Y Học Học Báo 1983,
5: 240).
+ Trị thị lực giảm sau phẫu thuật bóc võng mạc
mắt: Nhiếp Ái Quang dùng dịch tiêm Hoàng kỳ 2ml (1 ml có 2g thuốc sống) tiêm
bắp, 30 lần là một liệu trlnh. Sau phẫu thuật lần I, 5-6 tháng bắt đầu điều trị,
tất cả 32 ca, 23 ca viễn thị, thị lực tiến bộ và tiếp tục được củng cố (Trung
Thảo Dược Học Báo, 1981, 3: 23).
+ Trị tiền liệt tuyến phì đại: Hoàng Chí Cường
và cộng sự dùng bài ‘Bảo Nguyên Thông Bế Thang’ (Sinh hoàng kỳ 100g, Hoạt thạch
30g) sắc nước 2 lần, trộn đều, ngoài ra dùng Hổ phách 3g tán bột cho vào thuốc,
chia uống lúc bụng đói. Kết quả theo dõi 52 ca không còn triệu chứng lâm sàng,
tiểu tiện bình thường, kiểm tra trực tràng, tiền liệt tuyến bình thường 38 ca,
triệu chứng có bớt, tiểu thông hơn, tiền liệt tuyến co nhỏ 13 ca, 1 ca không kết
quả (Tân Trung Y Tạp Chí 1987, 10: 54).
+ Trị bệnh vẩy nến: Lưu Minh Nhuệ cho uống viên
cao Hoàng kỳ (l viên có hàm lượng thuốc sống l,33g), mỗi lần 4 viên, ngày 2 lần,
hoặc mỗi ngày tiêm dịch tiêm Hoàng kỳ 2ml (hàm lượng lml có 4g thuốc sống) tiêm
bắp hoặc uống bài thuốc sắc có Hoàng kỳ, ngoài bôi thêm thuốc mỡ axit Boric 10%
hoặc thuốc mỡ Lưu huỳnh 10%. Đã trị 204 ca, khỏi 42 ca, cơ bản khỏi 62 ca, đỡ
nhiều 91 ca, 9 ca không khỏi, tỷ lệ kết quả 95,61% (Trung Y Tạp Chí 1985, 7:
52).
+ Trị Lupus ban
đỏ: Phan Phúc Sơ dùng Hoàng kỳ 30-60-90g, sắc nước uống mỗi ngày 1 thang, liệu
trình từ 1 đến 12 tháng, một số ít phối hợp dùng liều nhỏ và trung bình
Cocticoit. Đã trị 17 ca, kết quả 6 ca tốt, 11 ca khác đều tiến bộ. Tỉ lệ kết
quả 100% (Lâm Sàng Y Học Tạp Chí 1985,
Tìm hiểu thêm
Tên
khoa học:
Astragalus membranaceus (Fisch) Bge Thuộc họ
Cánh Bướm (Fabaceae).
Mô
tả:
Cây thảo sống lâu năm, thân mọc thẳng đứng phân
nhiều cành, cao khoảng 6-70cm, phân nhiều cành. Rễ hình trụ đường kính 1-2cm,
dài và đâm sâu, dai rất khó bẻ, vỏ ngoài màu nâu đỏ hay màu vàng nâu. Lá kép
lông chim lẻ, mọc so le, gồm 15-25 lá chét hình trứng dài, trên trục lá có lông
trắng, lá kèm mọc rời, lá kèm phía dưới hình trứng tròn, lá kèm phía trên hình
mác. Lá chét có từ 8-13, dài từ 6-20m, rộng 3-8mm, đầu lá nhọn hoặc tròn. Hoa tự
dài hơn lá. Cuống hoa tự dài 4-12cm, lá bắc hình mũi mác ngắn hơn lá dài. Đài
hoa hình chuông xẻ răng cưa ngắn. Tràng hoa màu vàng nhạt. Nhị đực 10, xếp thành
2 bó. Quả loại đậu hình bán nguyệt bẹt, dài 2,5cm, rộng 9mm, có lông dính dát
quả, đầu quả dài ra thành hình gai nhọn. Ở Trung Quốc mùa hoa vào tháng 6-7, quả
tháng 8-9. Sống tốt ở nơi đất cát, thoát nước tốt, bờ rừng, hay gặp ở các tỉnh
Diên An, Du Lâm, Bửu Kê, Đông Bắc, Hoa Bắc, Tây Bắc, Tứ Xuyên. Cây được trồng
hoặc mọc hoang ở Trung Quốc. Mãi cho tới nay nước ta còn phải nhập Hoàng kỳ của
Trung Quốc ở nước ta mới còn đang di thực chưa được phổ biến.
Thu
hái, sơ chế:
Vào mùa thu, thu hoạch rễ, thường thu hoạch sau
3 năm, sau 6-7 năm thì càng tốt. Đào rễ rửa sạch đất cát cắt bỏ đầu và rễ con,
phơi hay sấy khô.
Phần
dùng làm thuốc:
Rễ (Radix Astragali).
Mô
tả dược liệu:
Rễ hình viên trụ, rắn và có bột, ít khi phân
nhánh, trên thô dưới nhẵn, dài 30-60cm, đường kính 1,5-3,5cm. Mặt ngoài màu vàng
tro hoặc nâu xám, có những vân dọc. Mặt bẻ có những sợi cứng và xơ. Chất mềm xốp
và cứng, vỏ ngoài màu trắng, chính giữa màu trắng vàng, giữa hai lớp có vòng màu
nâu nhạt, có nhiều củ có khe từ chính giữa phát lan ra. Rễ to mập nhiều thịt ít
xơ, dai bền, ruột vàng là tốt.
Có thứ vỏ đen (trên thương trường gọi là Hắc kỳ)
thịt vàng. Có thứ còn non (tên thương trường gọi là Nộn kỳ) thịt trắng nhiều bột
không xơ là thứ thượng phẩm. Có khi người ta giả Hắc kỳ bằng cách nhuộm đen
Hoàng kỳ, nhưng khi rửa thì hết đen (Danh Từ Dược Vị Đông Y).
Bào
chế:
- Cắt bỏ đầu, đồ lên nửa ngày, tước ra sợi nhỏ
để lên mặt đá đập dập mà dùng (Lôi Công bào chích luận).
- Đập dập nát, tẩm mật Ong sao 3 lần, có khi
tẩm muối đồ chín (Bản Thảo Cương Mục).
- Rửa sạch, ủ hơi mềm, xắt hoặc bào mỏng 1-2
ly. Sấy nhẹ hoặc phơi cho khô (dùng sống). Hoặc sau khi làm khô đập nát tước
nhỏ, tẩm mật rồi sao vàng (cách này hay dùng gọi là Chích hoàng-kỳ). Hoặc ngâm
mật Ong loãng 2-3 ngày cho thấm rồi quấn giấy bản lùi vào tro, nếu làm ít, hoặc
sao vàng.( Trung Dược Đại Từ Điển).
Bảo
quản:
Để nơi cao ráo, nơi ẩm dễ hư. Khi đã tẩm mật
thì không nên để lâu.
Thành
phần hóa học:
+ Theo Sở dược thuộc Viện nghiên cứu y học Bắc
kinh: trong Hoàng kỳ có Cholin, Betain, nhiều loại Acid Amin và Sacarosa.
+ Theo Lý Thừa Cố (Sinh dược học 1952): trong
Hoàng kỳ có Sacarosa, Glucosa, tinh bột, chất nhầy, gôm, hơi có phản ứng
Alcaloid.
+ Trong Hoàng kỳ có Sacarosa, nhiều loại
Acid Amin, Protid (6,16- 9,9%), Cholin, Betain, Acid Folic, Vitamin P, Amylase
(Trung Dược Học).
+ Trong Hoàng kỳ có 2’, 4’ -
Dihyroxy-5,6-Dimethoxyisoflavane, Choline, Betaine, Kumatakenin, Sucrose,
Glucoronic Acid, b-Sitosterol (Chinese Hebral Medicine).
+ Soyasaponin I, Calycosin-7-O-b-D-Glucoside,
2’-Hydroxy-3’, 4’-Dimethoxyisoflavane-7-O-b-D-Glucoside,
9,10-Dimethoxypterocarpan-3-O-b-D-Glucoside (Vương Đức Khiêm – Trung Thảo Dược
1989, 20 (5): 198.
+ Palmatic acid, Linoleic acid, Linolenic acid
(Lưu Thiên Bồi – Gian Tô y Dược 1978, 2: 32).
+ Coriolic acid (Subarnas Anas và cộng sự
Planta Med, 1991, 57 (6): 590.
Tác
dụng dược lý:
1) Tăng cường chức năng miễn dịch của cơ theå:
Hoàng kỳ làm tăng chức năng thực bào của hệ thống tế bào lưới, nếu cùng dùng với
Linh chi, Đảng sâm thì tác dụng càng rõ. Người bình thường sau khi cho uống
nước sắc Hoàng kỳ thì IgM, IgE và cAMP trong máu tăng lên rõ, SIaA trong nước
miếng giảm rõ. Hoàng kỳ và Polysaccharide của nó có khả năng làm cho tế bào
tương của lách súc vật tăng sinh, thúc đảy sự hình thành kháng thể và nâng cao
tính miễn dịch của thể dịch. Hoàng kỳ không những làm tăng cường chức năng miễn
dịch mà lại còn có tác dụng điều tiết 2 chiều, có thể coi Hoàng kỳ như 1 vị
thuốc điều tiết miễn dịch (Trung Dược Học).
2) Thúc đẩy quá trình chuyển hóa trong cơ theå:
Làm thí nghiệm mỗi ngày: thụt vào bao tử chuột nhắt nước sắc Hoàng kỳ trong 3
tuần, chuột khỏe lên. Hoàng kỳ dùng trong nuôi dưỡng tế bào làm cho tế bào sinh
trưởng nhanh, số lượng tế bào hoạt động tăng lên nhiều, tuổi thọ kéo dài. Nghiên
cứu thực nghiệm cũng cho thấy thuốc làm tăng cương1 chuyển hóa sinh lý của tế
bào, tác dụng này có thể do thuốc có tác dụng điều chỉnh cAMP và cGMP trong tế
bào.Hoàng kỳ có thể thúc đẩy sự chuyể hoa Protid của huyết thanh và gan, đây
cũng là 1 mặt quan trọng của tác dụng ‘Phù Chính’ của thuốc (Trung Dược Học).
3) Tác dụng lợi tiểu: Nước sắc và cao lỏng
Hoàng kỳ đối với súc vật thực nghiệm (chuột cống, thỏ, chó...) và người thường
đều có tác dụng lợi tiểu rõ rệt. Súc vật sau khi uống thuốc, lượng nước tiểu
tăng 64% (Trung Hoa Y Học Tạp Chí, 47 (1): 7-11, 1961) nhưng phạm vi liều
lượng có hiệu quả hẹp, liều thấp không có tác dụng, ngược lại, liều quá cao lại
làm cho nước tiểu giảm(Tác Dụng Hạ Áp Và Lợi Niệu Của Hoàng Kỳ, Dược Học Học
Báo 12 (5), 319-324, 1965).
4) Tăng Lực co bóp của của tim bình thường: đối
với trạng thái suy tim do mệt mỏi hoặc do nhiễm dộc, tác dụng cường tim của
thuốc càng rõ. Dịch tiêm Hoàng kỳ có tác dụng 100% làm cho mạch co bóp và làm
nhanh nhịp tim cô lập của thỏ (Trung Dược Học).
5) Hạ áp: Nước sắc, cao lỏng, cồn Hoàng kỳ
tiêm dưới da hoặc tĩnh mạch cho súc vật đã gây mê đều có tác dụng hạ áp nhanh
nhưng thời gian ngắn. Tác dụng hạ áp có thể do thuốc làm dãn mạch ngoại vi (
Trung Dược Ưùng Dụng Lâm Sàng). Thí nghiệm trên chuột bạch và chuột lang còn
chứng minh thuốc có tác dụng tăng sứ đề kháng của mao mạch, do đó, có thể đề
phòng hiện tượng thẩm thấu của mao mạch tăng mạnh do Clorofoc, Histamin tạo nên
(Trung Dược Học).
6) Đối với Thận và niệu đạo:
+ Trên lâm sàng cho thấy Hoàng kỳ cùng dùng
với Đảng sâm trị đạm niệu do Thận hư nhiễm mỡ. Nếu dùng liều cao thuốc có tác
dụng làm giảm đạm niệu. Có báo cáo cho bằng dùng bột Hoàng kỳ tốt hơn (Trích
Luận Văn Hội Nghị Khoa Học Sinh Lý Trung Quốc, trang 135,1964).
+ Dùng lượng lớn Hoàng kỳ có thể giảm phù và
cải thiện trạng thái dinh dưỡng của cơ thể (Trích Luận Văn Báo Cáo Tại Hội Nghị
Khoa Học Sinh Lý Toàn Quốc Trung Quốc Lần Thứ 2, trang 13,1963).
7) Kháng Khuẩn: trong ống nghiệm thuốc có tác
dụng kháng khuẩn đối với trực khuẩn lỵ Shigella, liên cầu khuẩn dung huyết, phế
cầu, tụ cầu vàng (Trung Quốc Tạp Chí 1947, 67: 648-656,).
8) Đối với tử cung: dịch tiêm Hoàng kỳ có tác
dụng hưng phấn co bóp tử cung cô lập của chuột cống 100%. Nước sắc Hoàng kỳ có
tác dụng ức chế ruột cô lập của thỏ. Polysaccharide Hoàng kỳ có tác dụng kháng
tế bào ung thư. Dịch tiêm Hoàng kỳ trong ống nghiệm có tác dụng làm tăng trưởng
xương đùi của phôi thai gà (Trung Dược Ưùng Dụng Lâm Sàng).
9) Đối với gan: Hoàng kỳ có tác dụng bảo vệ
gan, chống giảm sút Glycogen ở gan (Trích Luận Văn Báo Cáo Tại Hội Nghị Học
Thuật Của Hội Dược Học Trung Quốc 1963, trang 332-333).
Tính
vị:
+ Vị ngọt, tính hơi ôn (Bản Kinh).
+ Khí ấm, vị ngọt, tính bình (Y Học Khải
Nguyên).
+ Vị ngọt, tính hơi ôn (Trung Dược Học).
+ Vị ngọt tính hơi ấm (Trung Dược Đại Từ Điển).
+ Vị ngọt, tính ấm (Lâm Sàng Thường Dụng Trung
Dược Thủ Sách).
Quy
kinh:
+ Vào kinh thủ Thiếu dương (Tam tiêu), túc Thái
âm (Tỳ), túc Thiếu âm (Thận), Mệnh môn (Thang Dịch Bản Thảo).
+ Vào kinh thủ Thiếu dương, thủ Thái âm (Phế),
túc Thái âm (Bản Thảo Mông Thuyên).
+ Vào kinh thủ Dương minh (Đại trường), thủ
Thái âm (Bản Thảo Kinh Sơ).
+ Vào kinh thủ thái âm (Phế), túc thái âm
(Tỳ), thủ thiếu âm (Tâm) (Trung Dược Học).
+ Vào kinh Phế và Tỳ (Trung Dược Đại Từ Điển).
+ Vào 2 kinh Phế, Tỳ (Lâm Sàng Thường Dụng
Trung Dược Thủ Sách).
2: 24)
Tham khảo:
+ Hoàng kỳ chủ hư suyễn thận suy, tai điếc, trị
hàn nhiệt, trị phát bối nội bổ (Dược Tính Bản Thảo).
+ Hoàng kỳ trợ khí, mạnh gân cốt, lên da non,
bổ huyết, phá trưng ha,ø loa lịch, bướu cổ, tiêu ra máu, băng huyết, kiết kỵ ra
đờm máu, tất cả các bệnh thai tiền sản hậu, kinh nguyệt không đều, ho đờm, đầu
đau thuộc phong, mắt đỏ nhiệt độc (Nhật Hoa Chư Gia Bản Thảo).
+ Hoàng kỳ trị hư lao, ra mồ hôi trộm, bổ phế
khí, tả phế hỏa, tâm hỏa, vững vàng phần biểu vệ, bổ vị khí, khử cơ bắp nhiệt,
và đau của các kinh (Trân Châu Nang).
+ Hoàng kỳ chủ Thái âm ngược tật, bệnh của mạch
Dương duy, nóng rét, bệnh của Đốc mạch, khí nghịch lý cấp, lại ghi rằng Hoàng kỳ
trị mồ hôi trộm và tự đổ mồ hôi, là thuốc trị bệnh ở da, trị khạc ra máu, hòa
tỳ vị, là thuốc của trung châu (tỳ vị), trị chứng thương hàn mạch bộ xích không
đến, bổ nguyên khí tạng thận, là thuốc trị bên trong, cũng là thuốc trị trong
ngoài và thượng trung hạ tiêu (Thang Dịch Bản Thảo).
+ Hoàng kỳ bổ tam tiêu, cố vệ khí như công hiệu
của Quế, đặc biệt là vị ngọt tính bình hơn Quế khác biệt là chổ không cay nóng,
bởi Quế thì thông huyết mạch phá huyết mà thực vệ khí, còn Hoàng kỳ thì ích khí
(Dụng Dược Pháp Tượng).
+ Sâm, Kỳ đều bổ ích phần hư tổn, nhưng Nhân
sâm chỉ bổ nguyên khí điều trung, còn Hoàng kỳ thì kiện bổ vệ khí thực phần
biểu, nếu cùng dùng chung, ắt phải chia ra chủ và phụ, hễ chứng nội thương tỳ
vị, phát sốt sợ lạnh, mệt mỏi, hay nằm. ói mửa, tiêu chảy và đầy tức bĩ tắc,
dáng gầy yếu sức, mạnh vi thần đoản, dùng Sâm làm quân, Kỳ làm thần, nếu như
biểu dư mà tự hãn, dần dần dẫn đến vong dương, các chứng lở loét hay ra mủ máu,
đậu sởi trẻ con chưa hoàn toàn bạt ra mủ, tất cả các bệnh âm độc không khỏi,
điều trị lại phải mạnh vệ và bảo hộ vinh, nên lấy Kỳ làm quân, Sâm làm thần (Bản
Thảo Mông Thuyên).
+ Hoàng kỳ vị ngọt, khí hơi ấm, khí nồng hơn
vị, thăng được giáng được, là âm trong dương, vào khí phận kinh Thủ túc Thái âm.
Vị ngọt tính ấm thuộc về thuần dương, chủ bổ ích phế khí, ấm phần cơ nhục, mạnh
phần bì mao, vững phần tấu lý, đại bổ nguyên khí suy nhược của biểu, thông hòa
dương khí, lợi phần vị khí (trị tỳ vị hư nhược, mạch huyền, huyết mạch không
thông hành, người gầy róc bụng đau), bổ ích phần nguyên dương của tam tiêu, bổ
các thứ hư tổn bất túc của ngũ tạng, đàn ông hư tổn gầy gò, hư suyển thở gấp,
thận suy, ù tai, tiêu chảy lâu ngày, cầu ra máu, người gìa khí hư tắc ruột, cũng
trị cả hư phiền cơ thịt nóng, hư lao, đổ mồ hôi. Nếu biểu hư có tà, không phát
hãn được uống vào sẽ tự hãn, đồng thời rút mủ, giảm đau, lên da non, là thánh
dược trong ghẻ lở. Lại trị phụ nữ kinh nguyệt không đều, huyết băng đới hạ, thai
tiền sản hậu, khí hao huyết hư, đồng thời cả trị các bệnh trẻ con (Bản Thảo
Thuật Nguyên).
+ Hoàng kỳ màu vàng, vị ngọt, tính hơi ấm, bẩm
khí hóa của hỏa thổ mà tương sinh, Thổ chủ cơ nhục, Hỏa chủ kinh mạch, nên chủ
trị nhọt (ung) cơ nhục, nhọt (thư) nơi kinh mạch, nhọt độc lâu lành, chính khí
suy yếu, dẫ đến khí của tam tiêu không âm phận cơ nhục, thì thành chứng bại
sang. Hoàng kỳ trợ giúp khí tam tiêu làm ấm cơ nhục nên trị được ung thư vậy.
Nhọt độc chưa vỡ mủ, hóa huyết thành mủ, đau không chịu được. Hoàng kỳ bổ khí,
trợ dương, dương khí hóa huyết mà rút mủ, rút mủ thì giảm đau. Bệnh lại (ở ngoài
da, phong lao cổ lại) bởi hỏa phong gọi là trúng “Lệ dương” (lở loét có tính lây
lan) bởi của phong tà đóng nơi mạch phận không đi, khiến cho sụp sống mũi mà da
dẻ xấu mét, lở loét. Nay, hễ ngũ trĩ như Mẫu trĩ, Tẩn trĩ, Trường trĩ, Mạch trĩ,
Huyết trĩ, là do nhiệt tà dầm thấm ở phía dưới, chứng Thử lậu là bở thủy độc của
tạng Thận dầm thấm ở trên nơi phần mạch tới cổ gáy rồi lở loét, hoặc rỗng hoặc
lồi lên là hàn tà đóng trú ở trên vậy. Hễ bệnh Lại, Ngũ trĩ, Thử lậu, là do tà ở
phần kinh mạch mà chứng biểu hiện ở cơ nhục da dẻ, Hoàng kỳ có công dụng tư
dưỡng phần trong, phần kinh mạch, tư dưỡng phần bên ngoài, nơi cơ nhục, thích
hợp cho cả ba chứng trên. Lại ghi bằng bổ hư là bổ cái hư của chính khí mà kinh
mạch điều hòa, cơ nhục đầy đủ. Trẻ con kinh mạch chưa thịnh, cơ nhục chưa đầy,
khí huyết đều yếu, nên Hoàng kỳ trị tất cả các bệnh trẻ con (Bản Thảo Sùng
Nguyên).
+ Hoàng kỳ thân rễ, không có nhánh rễ hông,
trên dưới đều duy nhất chỉ có một nhánh, rễ ở giữa vàng, lớp kế màu trắng, vỏ
ngoài màu nâu, lộ rõ 3 lớp, ranh giới rõ ràng, vị ngọt, khí hơi ấm, vào thẳng
phần trung châu tỳ thổ mà hành nơi tam tiêu, do đó bổ phầ trung khí bên trong,
thì điều bổ hư. Trong sách Bản Kinh, Biệt Lục gọi là bổ hư tổn của đàn ông, tức
bổ khí trong chứng ngũ lao gầy róc. Có khả năng hành vinh khí bên trong, cái đó
sách Bản Kinh gọi là chủ trị nhọt độc, nhọt độc lâu gày, bài rút mủ, giảm đau,
phong cùi, lại tật, cái mà trong sách Biệt Lục gọi làtrục ác huyết trong ngũ
tạng. Hạ hành phần vệ khí, tức sách Bản Kinh gọi là Ngũ trĩ thử lậu. Sách Biệt
Lục gọi là “Phụ nhân tử tạng phong” là chứng bụng đau do tà khí và tiêu chảy.
Thiên “Ung thư” ghi rằng, hàn tà đóng trú trong kinh lạc thì huyết không thông,
vệ khí về rồi không được trở lại nên nhọt sưng hàn khí hóa thành nhiệt, nhiệt
thắng thì cơ nhục thối thành mủ. Thiên ‘Phong Luận’ sách Tố Vấn ghi rằng, phong
khí và Thái dương đều đi vào các mạch du, tan ở phần cơ thịt, tranh nhau với vệ
khí khiến nó mất bình thường nên làm cho cơ nhục rối loạn có khi lở loét, vệ khí
bị ngưng trệ do đó cơ nhục tê dại, nhiệt khí núp ở vinh khí không đi thanh được,
nên làm cho sống mũi hỏng mà màu sắc rất xấu, gọi là bệnh lệ phong (bệnh phong
cùi lây truyền). Thiên ‘Sinh Khí Thông Thiên Luận’ (sách Tố Vấn) lại ghi rằng,
vinh khí không theo đường đi của nó, mà đi nghịch nơi cơ nhục, bèn mọc nhọt sưng
rõ ràng, là bệnh nơi vinh vệ, mà vinh vệ thuộc tam tiêu, tam tiêu thuộc trung
châu tỳ thổ. Thiên ‘ Vinh Vệ Sinh Hội’ (sách Linh Khu) ghi rằng: Thượng tiêu
xuất từ miệng trên vị, qua cách mô và yết hầu rải rác giữa ngực, phát ra hô hấp
mà hành thông ở phần vinh vệ, đó là trung khí. Trung tiêu cũng xuất từ vị sau
thượng tiêu, khí ở đây lọc phần cơm nước, chưng bốc tân dịch lên chỗ vùng phế,
bèn hóa thành huyết là phần vinh khí. Hạ tiêu từ nơi hồi tràng gạn lọc nước khác
rót về bàng quang là vệ khí. Cả ba đều gốc từ thủy cốc, tam tiêu là gốc của vinh
vệ, sự biến hóa nghiền nát và chưng bốc của tỳ vị, lại là gốc của tam tiêu.
Hoàng kỳ bổ cả ba, là cội rễ thông cả tam tiêu, là lõi cho khí vinh vệ, nên hễ
giữa vinh vệ trở trệ dùng Hoàng kỳ đều thông suốt cả, đây chính là nguồn nước
trong chảy suốt mà tự sạch sẽ vậy (Bản Kinh Sơ Chứng).
+ Hoàng kỳ vị ngọt, tính ấm chất nhẹ, vỏ vàng
ruột trắng, nên vào tỳ, bổ khí, vào biểu, mạnh phần vệ khí, là thuốc rất bổ
trong thuốc bổ khí, bởi thế nó có tên gọi là “Kỳ” (có nghĩa là gìa), lại ghi về
công dụng của nó rằng, dùng sống thì cố biểu, không ra mồ hôi thì sẽ phát mồ
hôi, đã phát mồ hôi rồi sẽ thu liễm lại, là chỉ rõ tác dụng biểu thực của nó
trục được tà khí nên không mồ hôi sẽ phát mồ hôi, tác dụng cố biểu thì khí không
tiết ra ngoài, nên có mồ hôi rồi sẽ cầm lại, lại ghi về công dụng của nó rằng,
thuốc chín (thục) thì sinh huyết sinh cơ, rút mủ, là bởi chỉ về phần khí của nó
đầy đủ thì huyết nhục đều sinh cả, độc hóa thành mủ là thánh dược trong ngoại
khoa, còn như đậu sang không mọc, dương hư vô nhiệt, sách nói dùng Kỳ là tốt
nhất, đều nhằm lấy cái chất nó nhẹ đạt tới phần biểu. Lại ghi rằng, bổ thận, trị
băng đới, đái đục bí tiểu, là bởi lấy cái bổ trung ích thăng của nó thì thận
chịu âm mà băng đới lâm trọc tự hết. Nhưng so với Nhân sâm, thì Sâm có khí vị
ngọt, tính bình, dương kim có âm, Kỳ thì tính thuần dương, mà âm khí rất ít, do
đó, một dùng cho trung hư, mà chứng tiêu chảy, bỉ cứng, mệt mỏi có khả năng trừ
được, còn cái kia thì dùng cho biểu hư, thì chứng tự ra mồ hôi, vong dương lở
loét, ban sởi không lên nổi đều trị được. Còn một lại dùng hợp cho chứng thủy
suy mà khí không tuyên thông; còn cái kia thì hợp cho chứng hỏa suy, mà khí
không được đạt lên phần trên làm khác biệt. Sách ghi rằng Hoàng kỳ tính sợ Phòng
phong, công hiệu của nó càng lớn, bởi rằng nó giúp cho Hoàng kỳ đạt tới phần
biểu, tương úy (sợ) càng tương ỷ (dựa) là như thế đó. Nếu như dương thịnh âm hư,
thượng tiêu nhiệt nhiều, hạ tiêu hư hàn, can khí bất hòa, mạch phế hồng đại thì
kiêng không được dùng. Hoàng kỳ sản xuất ở Lê Dân (Sơn Tây) củ lớn mập nhuận
mượt dạng thẳng là tốt, củ gầy nhỏ, màu đen, cứng không xốp, dùng vào làm cho
người ta đầy ngực. Huyết hư, Phế táo: gĩa dập, nướng với mật dùng. Muốn phát
biểu thì dùng sống, khí hư, phế hàn thì sao với rượu để dùng; Thận hư khí nhược
thì chưng với nước muối cho thấm, bào thành phiến mà dùng (Bản Thảo Cầu Chân).
+ Hoàng kỳ vỏ vàng vào tỳ, ruột trắng vào phế,
tính ấm, thăng dương, vị ngọt nhạt, sao mật dùng lại có tác dụng ôn trung, chủ
kiện tỳ, cho nên nội thương khí hư ít dùng, trợ giúp Nhân sâm khiến bổ trung ích
khí, trị tỳ hư tiêu chảy, ngược lỵ lâu ngày, chảy máu cam, tiêu ra máu, các
chứng mất máu lâu ngày, chứng sắc mặt trắng bệch sau đậu sởi. Chủ về bổ Phế nên
chứng ở biểu mà thưa hở, vệ khí hư, dùng lượng cao Nhân sâm làm quân để liễm hãn
cố biểu, trị mồ hôi tự ra và mồ hôi trộm, các bệnh độc sau khi lở loét, gom
miệng lên da non, và đậu sởi nưng mủ, nhọt độc lâu ngày không lành, đẩy độc từ
trong xương ra cần phải sao muối, đậu sởi dạng hư không bạt ra nổi, trước tiên
phải trợ khí phân biểu cần nên dùng sống. Nếu phần khí hữu dư, biểu tà vượng,
tấu lý chắc, tam tiêu thừa nhiệt chưa hết thì kiêng không nên dùng (Biện Dược
Chỉ Nam).
+ Hoàng kỳ bẩm thụ khí xung hòa của trời để
sinh ra, ngọt là mùi vị chính của đất, cho nên giải được độc, là dương dược thì
giải phần biểu, vị ngọt thì ích cho huyết, tỳ chủ về phần cơ nhục cho nên chủ
trị lở ngứa thối nát đã lâu ngày, làm vỡ mủ khỏi đau, thực là vị thuốc chủ yếu
để bổ cho phần biểu, nếu là tà khí ở ngoài biểu đang còn thịnh thì cũng nên
kiêng dùng nó (Dược Phậm Vậng Yếu).
+ Hoàng kỳ vị tính ấm, bổ ích trung khí mà có
tác dụng thực biểu chỉ hãn, có thể trị được chứng ra mồ hôi do biểu hư. Chẳng
hạn Hoàng kỳ kết hợp với Bạch truật, Phòng phong, trong “Ngọc Bình Phong Tán”,
đó là một bài thuốc có tiếng thường dùng để trị chứng tự ra mồ hôi. Đồng thời
Hoàng kỳ cùng với Thục địa, Hoàng bá cùng dùng trong việc dưỡng âm thanh nhiệt,
thì có thể trị ra mồ hôi trộm do âm hư; Hoàng kỳ cũng dùng với Phụ tử trong khư
hàn hồi dương, lại có thể trị ra mồ hôi do dương hư. Có thể biết được rằng hễ
thuộc hư hãn thì chỉ cần tùy chứng thích đáng mà kết hợp, Hoàng kỳ đều có thể sử
dụng được. Tuy nhiên, cổ nhân lại nói rằng: “Hoàng kỳ có thể làm cho mồ hôi cầm,
nếu không có mồ hôi mà dùng thì phát ra mồ hôi”, thuyết này dễ làm cho người ta
khó định hướng. Thực ra, Hoàng kỳ bổ khí, mạnh biểu cầm mồ hôi là mặt chính, còn
nói “ra mồ hôi”, là bởi tác dụng “Phù chính khu tà” của nó. Ngô Cúc Thông từng
nói rằng: “Mồ hôi là lấy âm tinh làm tài liệu, lấy dương khí làm vận dụng”. Hễ
khí huyết bất túc, cảm phải ngoại tà thường không thể làm cho ra mồ hôi, trong
thuốc giải biểu thường kết hợp với Hoàng kỳ, là bổ dưỡng khí huyết lấy nguồn gốc
cho ích mồ hôi để cổ vũ cho chính khí để đuổi tà đi ra ngoài. Ý nghĩa Hoàng kỳ
phát hãn là như thế. Hoàng kỳ, ngoài công dụng mạnh biểu cầm mồ hôi ra, đối với
các chứng nhọt ung trong ngoại khoa cũng có hiệu dụng rất lớn. Rất sớm trước đây
trong “Thần Nông Bản Thảo” có ghi trị ung nhọt lâu ngày, lở loét”, đời Kim,
Trương Nguyên Tố cũng có nói Hoàng kỳ có tác dụng “Bài nùng chỉ thống, hoạt
huyết sinh huyết, đẩy âm thư bên trong ra ngoài, đó là thánh dược của ngoại
khoa”, từ đó về sau người ta dùng nó trong việc trừ ung nhọt. Nhưng, Hoàng kỳ
trị nhọt ung cần phải phân rõ ràng hư chứng và thiệt chứng. Nếu khí huyết suy
tổn, lở lâu không gom được miệng, hoặc sưng lên mà không đỡ, khó vỡ miệng, đó là
âm chứng hư chứng, dùng Hoàng kỳ để bổ khí để xúc tiến cho lành sớm hoặc có tác
dụng dễ lở và bài mủ nhanh, còn loại sưng nóng đỏ đau là dương chứng thiệt chứng
thì không câu nệ vào huyết “Hoàng kỳ là thánh dược trị lở loét”, lạm dụng Hoàng
kỳ sẽ đưa đến phiền toái, “bổ lầm thì ích lợi sẽ thành có hại”. Vì vậy trong
sách Bản Kinh có đề xuất ra hai chữ “cửu bại” trong các chứng ung nhọt lở loét
lâu ngày. Trương Nguyên Tố lại đề xuất ra hai chữ “âm thư” trong “nội thác âm
thư” đều là then chốt có liên quan, không thể bỏ qua (Trung Dược Học).
+ Hoàng kỳ vị ngọt khí ấm, nhập vào kinh Thủ
túc Thái âm, là thuốc bổ khí trợ dương, có thể mạnh vệ cố biểu, lại có thể ôn
khí cử hạ hãn. Người dương hư, tự ra mồ hôi do biểu hư, Hoàng kỳ có thể lấy việc
mạnh vệ mà liễm mồ hôi; khí huyết bất túc, tinh thần ủ rũ, tỳ vị hư nhược, ăn ít,
tiêu chảy, thì Hoàng kỳ có thể bồi thổ để chỉ tả, dương khí không vận hóa được
gây nên phù thũng, tiểu bí thì Hoàng kỳ có thể vận dương lợi thủy; ung nhọt lõm
vào trong, mấu mủ ít thì Hoàng kỳ có thể đẩy mủ ra ngoài; Trúng phong bại nữa
người, tay chân không tự chủ thì Hoàng kỳ có thể hòa huyết ôn kinh; trung khí hạ
hãm, rong kinh băng lậu sa trực trường, thì Hoàng kỳ có thể củng cố khí và đưa
sa thoát lên. Ta có thể biết rằng việc ứng dụng Hoàng kỳ rất rộng rãi. Chẳng hạn
như kết hợp Hoàng kỳ với Nhân sâm trong ‘Sâm Kỳ Cao’. Đó là bài thuốc quý để bổ
khí có công hiệu. Hoàng kỳ kết hợp với Phụ tử trong ‘Kỳ Phụ Cao’ đó là phương
thuốc quan trọng ôn bổ. Hoàng kỳ kết hợp với Bạch truật trong ‘Kỳ Truật Cao’ là
phương thuốc bồi bổ cho hậu thiên tỳ vị. Hoàng kỳ kết hợp với Đương quy trong
‘Bổ Huyết Thang’ là phương thuốc vừa bổ cho cả khí và cả huyết. Chỉ độc dùng một
vị Hoàng kỳ thì công dụng cũng rất tốt. Hễ khí trệ thấp trở, tiêu hóa kém, bên
ngoài mới lở, biểu thực tà thịnh thì không nên dùng (Trung Dược Học Giảng Nghĩa).
. Vị thuốc Hoàng kỳ có phân biệt dùng sống và
nướng (chích) hoặc chỉ dùng riêng phần vỏ, như: Hoàng kỳ dùng sống nặng về trị
phần biểu, đạt tới bì phu, thu được mồ hôi, giữ vững phần biểu (liềm hãn, cố
biểu). Là vị thuốc chủ yếu trị ung nhọt đã vỡ và vỡ lâu ngày mà chưa khỏi, có
tác dụng tiêu mủ, lên da non. Hoàng kỳ chích chủ đi vào phần Lý mà bổ trung ích
khí, có thể trợ Tỳ sinh huyết, thuộc loại thuốc bổ ích khí hư nói chung của nội
khoa. Còn về Hoàng kỳ dùng vỏ, người ta lấy vỏ để đạt tới bì phu, trị các bệnh
như hư yếu, ra mồ hôi hoặc ung nhọt ở bì phu, hiệu lực càng mạnh. - Nhân sâm và
Hoàng kỳ đều là thuốc bổ khí nhưng Nhân sâm bổ khí lại kiêm dưỡng âm, giữ lại
mà không đi, người bị chân khí hư yếu sắp hạ thoát thì nên dùng. Còn Hoàng kỳ bổ
khí lại kiêm phù dương, đi mà không giữ lại, chân khí hư sắp thoát ra ngoài thì
có thể dùng được . - Hoàng kỳ là thánh dược của những người bị ung nhọt [ ung
nhọt ở đây là nói về ung nhọt đã vỡ mủ lâu ngày không khỏi ] “ ( Đông Dược Học
Thiết Yếu).
Phân
biệt:
1. Ngoài cây trên ra, ở Thiểm Tây còn dùng một
loại Hoàng kỳ khác có tên khoa học là Astragalus hoantchy Franch, có tác dụng
như Hoàng kỳ.
2. Cây được dùng với tên Hoàng kỳ khác, dùng
như Hoàng kỳ, được sản xuất ở Mông Cổ có tên khoa học Astragalus Mongholicus
Bunge, rất giống với loài Astrslus Membranaceus (Fisch) Bge, nhưng khác bơiû lá
chét nhỏ hơn, 12-18 đôi lá chét, tràng hoa dài hơn, quả rộng hơn 1,1-1,2cm,
không có lông. Hoa nở tháng 6-7, quả 7-8. Hay mọc ở những nơi có Hoàng kỳ.
3. Ở Nhật Bản, còn dùng Hoàng kỳ với tên khoa
học là Astralus hoantchy Franch. (Astrslus reflexistipulus Miq) và một số địa
phương của Trung Quốc còn dùng nhiều cây khác để dùng làm Hoàng kỳ như: Astralus
tongolensis Ulbr. Heydysarum polybotrys Hand-Mazz... (Danh Từ Dược Học Đông Y).
Hoàng kỳ, Tác dụng
Hoàng kỳ, Hoàng kỳ vị thuốc quí, Hoàng kỳ và sức khỏe, cách dùng Hoàng kỳ, mua
Hoàng kỳ, nơi bán Hoàng kỳ, mua bán Hoàng kỳ, giá cả Hoàng kỳ, công năng Hoàng kỳ,
nơi mua hoang ky, hoang ky, tac dung cua hoang ky, hoang ky vi thuoc qui, hoang ky
và suc khoe, cach dung hoang ky, mua hoang ky, noi ban hoang ky, mua ban
hoang ky, gia ca hoang ky, cong nang hoang ky, nơi mua hoang ky, hoangky, tac dung
hoangky, baithuoc co hoangky, cach dung hoangky, phòng khám, đông y,
thuốc, chữa, bệnh, viêm, đau, đông y, thuốc chữa, chữa bệnh,
Nguyễn hữu Toàn, thầy thuốc của bạn, thay thuoc cua ban,
thaythuoccuaban, phong kham, dong y, thuoc, chua,
Thông
tin trên Website :
www.thaythuoccuaban.com chỉ có
tính chất tham khảo. Người xem không được dựa vào để tự chữa bệnh.
Phòng khám đông y
Nguyễn Hữu Toàn : số 482 lô 22C Đường lê
Hồng Phong - Hải Phòng. Điện thoại: 84.031.3722083. GP : 197GCN HNY SYTHP
Tên
khác
Nham hoàng kỳ (Trung Quốc Dược Học Đại Tự Điển), Độc
căn (Cam Túc Trung Dược Thủ Sách), Nhị nhân đài (Liêu Đình Kinh Tễ Thực Vật Chí),
Thổ sơn bạo phương căn (Tân Cương Dược Tài), Miên hoàng kỳ, Thượng hoàng kỳ, Mật
trích hoàng kỳ, Thanh trích hoàng kỳ, Sinh hoàng kỳ, Sinh hoàng kỳ bì (Đông Dược
Học Thiết Yếu).
