Chùm ruột, Tầm duột, Tầm ruộc - Phyllanthus acidus
(L.) Skeels, thuộc họ Thầu dầu - Euphorbiaceae.
Mô tả: Cây nhỏ, cao
tới 5m hay hơn, có thân nhẵn. Cành non màu lục nhạt,
cành già màu xám, mang nhiều vết sẹo ở những lá rụng.
Lá kép mọc so le, có cuống dài mang nhiều chét mỏng,
gốc tròn, chóp nhọn. Hoa nhỏ mọc thành xim, dài 4-7
hoa màu đỏ ở nách lá đã rụng. Quả mọng có khía, khi
chín màu vàng nhạt, vị chua, ngọt nhạt.
Mùa hoa tháng 3-5,
mùa quả tháng 6-8.
Bộ phận dùng: Lá, quả,
vỏ thân và rễ - Folium, Fructus Cortex et Cortex
Radicis Phyllanthi Acidi.
Nơi sống và thu hái:
Cây của Mỹ châu nhiệt đới, được trồng để lấy quả. Có
thể thu hái lá, vỏ thân và vỏ rễ quanh năm. Quả hái
lúc chưa chín.
Thành phần hoá học:
Trong quả có nước, chất proitid, lipid glucid acid
acetic và vitamin C. Vỏ rễ chứa tanin 18% saponin
acid gallic và một chất kết tinh.
Tính vị, tác dụng:
Quả có tác dụng giải nhiệt và làm se. Rễ và hạt có
tính tẩy. Lá và rễ dùng như chất chống độc đối với
nọc rắn độc. Lá và rễ có tính nóng, làm tan huyết ứ,
tiêu độc tiêu đờm và sát trùng.
Công dụng, chỉ định
và phối hợp: Quả thường dùng ăn giải nhiệt, chữa tụ
máu gây sưng tấy, đau ở hông, ở háng. Vỏ thân được
dùng tiêu hạch độc ung nhọt, đơn độc, giang mai, bị
thương sứt da chảy máu, ghẻ lở, đau răng, đau mắt,
đau tai có mủ, tiêu đờm, trừ tích ở phổi, đau yết
hầu, song dao, độc dao.
Cách dùng: Quả thường
dùng ăn tươi hoặc nấu canh ăn cho mát. Lá giã nhỏ
với Hồ tiêu để đắp trị các chỗ đau. Vỏ phơi khô tán
nhỏ ngâm rượu trắng (200g trong 1 lít) trong 10 ngày
đem lọc lấy rượu, mỗi ngày uống 2 lần, mỗi lần 2
thìa canh. Rượu này nhỏ vào tai hôi thối làm hết mủ;
thấm bông bôi ghẻ, loét, vết thương mau lành. Bột vỏ
Chùm ruột ngâm giấm uống hết bệnh trĩ. Còn có thể
nấu cao uống mỗi lần 1/2 thìa cà phê với nước chín
trị họng sưng, họng mọc nấm, lỗ mũi lồi thịt. Phối
hợp với vỏ Vông đồng lượng gấp đôi, rồi hoà rượu
trắng uống mỗi ngày 2 thìa cà phê, trị các bệnh về
tim. Rễ và vỏ rễ có độc, chỉ nên dùng ngoài, không
được uống.
Ðơn thuốc: Trị phong
ngứa, nổi mụn như ghẻ phỏng, chảy nước tới đâu ăn
tới đó, hoặc lở cùng mình, ngứa dữ dội, dùng vỏ Tầm
tuột, lá Me chua, đọt ổi, đọt Chuối Sứ cùi (cây
non). Các vị bằng nhau đem nấu một lần, để vào một
cục phèn chua bằng ngón tay cái, nấu nước sôi vài
đạo nhắc xuống để nguội, hoặc tắm hoặc thoa vào chỗ
bị ngứa để vậy cho khô, làm nhiều lần đến khi hết
ngứa mới thôi. (Kinh nghiệm của An Giang).
