Biện chứng đông y:
Thấp nhiệt ẩn náu lâu ngày, lưu trệ đại tràng.
Cách trị:
Điềuhòa khí huyết, tiết nhiệt đạo trệ, giải độc chỉ lỵ, kiện tỳ trợ thận.
Đơn thuốc:
Thược dược thang gia giảm.
Công thức: Đương quy 50g, Bạch thược
50g, Binh lang 15g, Chỉ xác 15g, Lai phụ tử 10g, Cam thảo 5g, Tửu quân
7,5g, Nhục quế 5g. Sắc uống mỗi ngày 1 thang.
Hiệu quả lâm sàng:
Viên XX, nam, 38 tuổi, công nhân đến khám tháng 9-1973, kể là đi lỵ, ỉa
ra máu mủ đã 9 nǎm. Từ tháng 7-1964 bệnh nhân mắc bệnh lỵ, vào 1 bệnh
viện dùng syntomycin, đã khỏi, sau khi ra viện thường bị lại, miệng khát,
sức yếu, đi ngoài đau mót rặn, phân có máu mủ, mỗi ngày hơn 20 bận, về
sau dường như nǎm nào cũng vào viện 1 lần, bệnh thường phát vào mùa hè.
Nǎm 1968 sau khi ở bộ đội về bệnh càng nặng thêm, thường thì đại tiện có
máu mủ bất kể mùa đông hay hè, lúc nặng lúc nhẹ, đã dùng nhiều thứ thuốc
mà không khỏi. Chứng bệnh hiện nay đau bụng, mót rặn phân có máu mủ, mỗi
ngày hơn chục bận, không sốt. Kiểm tra thấy tình trạng chung còn tốt,
lưỡi đỏ rêu vàng mỏng, mạch hoãn vô lực, bụng mềm, không có ấn đau và u
cục, không sờ thấy gan lách. Xếp vào loại cửu lỵ, nên trị bằng phép điều
hòa khí huyết, tiết nhiệt thông trệ, thêm các vị ôn dương. Uống "Thược
dược thang gia giảm" được 3 thang thì bớt đau bụng, bớt mót rặn, bớt số
lần đi ngoài, uống được 6 thang thì hết hẳn đau bụng, hết mót rặn, vẫn
còn đôi chút máu mủ trong phân, lại uống 3 thang nữa thì khỏi hẳn. Hai
nǎm sau khám lại không thấy tái phát.
Bàn luận: "Thược dược thang gia giảm"
là 1 thang xuất phát từ Thược dược thang có thêm bớt, thích hợp với cửu
lỵ, thấp nhiệt không nặng, nhưng thiên về khí không điều hòa, thận dương
không đủ, hiệu quả lâm sàng rất tốt. Nếu phân lỏng có thể thêm Xa tiền.
Lỵ trực khuẩn mạn tính là thuộc về nhiệt lỵ, do lúc mới mắc chữa không
đến nơi đến chốn, tà khí lưu trệ ở đại tràng, gây nên thấp nhiệt nung
nấu, khí huyết bị tổn thương, cáu bẩn không tẩy sạch, hóa thành phân có
mủ, thanh dương không lên được, trọc âm không trừ được, thịt mới không
mọc, cho nên thường đi ngoài ra máu mủ. Khí huyết không thông, đường
chuyển vận bị hỏng mà sinh đau bụng mót rặn, cửu lỵ ắt tổn thương đến
dương của tỳ vị. lý Trung Tử nói: "Thận là cửa ngõ của vị khai khiếu ở
hai âm, người chưa bị cửu lỵ thì thận không bị tổn hại, vì vậy trị lỵ mà
không biết bổ thận thì chẳng phải là chữa lỵ". Cho nên khi chữa lỵ lâu
ngày thì ngoài việc điều hòa khí huyết, thông tích trệ, còn cần phải ổn
bổ thận dương, nhất thiết không được dùng vị khổ hàn để công phạt nó.
Bài này dùng Qui, Thược để hòa dinh dưỡng huyết; Binh lang, Chỉ xác để
hành khí đạo trệ, Lai phục tử để hành khí giải độc và cầm lỵ, Tửu đại
hoàng thì tiết nhiệt thông phủ, Cam thảo để hòa trung kiện tỳ, Nhục quế
để ổn thận trợ dương làm ấm hàn. Tất cả cùng điều hòa khí huyết, tiết
nhiệt đạo trệ giải độc chỉ lỵ, kiện tỳ trợ dương, tất nhiên sẽ kết quả.
